تحلیل رابطه زبان، گفتمان و قدرت در حکایت «انوشیروان با وزیر خود» بر اساس آراء میشل فوکو

امینایی, علی اصغر; پورالخاص, شکراله; دانش, ابراهیم; بالو, فرزاد

doi:10.22034/jmzf.2026.537482.1242

تحلیل رابطه زبان، گفتمان و قدرت در حکایت «انوشیروان با وزیر خود» بر اساس آراء میشل فوکو

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی اصغر امینایی ¹

شکراله پورالخاص ²

ابراهیم دانش ³

فرزاد بالو ⁴

¹ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

² استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران(نویسنده مسئول).

³ دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

⁴ دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران ، بابلسر، ایران

10.22034/jmzf.2026.537482.1242

چکیده

حکایت «انوشیروان با وزیر خود» در مخزن‌الاسرار نظامی، عرصة بازنمایی قدرت، عدالت و آگاهی‌بخشیِ نخبگان سیاسی در بستری گفتمانی است. گفتمان غالبِ این حکایت، قدرت را زمانی مشروع می‌داند که با عدالت اجتماعی، توجه به فرودستان و آگاهیِ حاکم همراه باشد. در این گفتمان بزرگمهر به عنوان وزیری فرزانه و کاردان با زبانی ادبی و در عین حال انتقادی انوشیروان را از خواب غفلت می‌رهاند و می‌کوشد تا قدرت را به سمت مسئولیت‌پذیری و عدالت‌محوری سوق ‌دهد. نظامی گنجوی در مقام سوژه‌ای آگاه، با تکیه بر آموزه‌های قرآن کریم و کاربست شگردهای بلاغی، اندیشه‌های ایده‌آلیستی این روایت را چنان می‌پروراند که نقد قدرت با بیدارسازی نخبگان و ترسیم الگوی آرمانیِ حکومت درمی‌آمیزد. پژوهش حاضر به روش توصیفی‌-‌تحلیلی و با تکیه بر تحلیل گفتمان میشل فوکو، که ریشه در تبارشناسی و دیرینه‌شناسی او دارد، به بررسی دال مرکزی، دال‌های شناور، مفصل‌بندی و هژمونی در این حکایت پرداخته‌است؛ بدین منظور از رویکرد دیرینه‌شناسی فوکو جهت واکاوی تحوّلات معرفتی و گفتمانی و از تبارشناسی وی جهت تحلیل زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پیدایش گفتمان حکایت‌ مذکور استفاده‌کرده، دریافته‌است که نظامی با بهره‌گیری از ابزارهای زبانی چون طنز و کنایه، و اشارات دینی، وزیر را در مقام نیروی آگاهی‌بخش و مصلح معرفی‌می‌کند که می‌تواند ساختار قدرت را نقد کند و پادشاه را از خودکامگی و بی‌عدالتی برهاند. در این حکایت، عدالت شرط بنیادین مشروعیت قدرت معرفی می‌شود و بازی‌های زبانی به‌عنوان ابزارهای بازاندیشی و اصلاح ساختار قدرت عمل‌می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

گفتمان

قدرت

فوکو

مخزن‌الاسرار

انوشیروان و وزیر

عدالت‌جویی

عنوان مقاله English

An Analysis of the Relation between Language, Discourse, and Power in "Anushirvan and his Minister" Anecdote Based on the Views of Michel Foucault

نویسندگان English

Aliasghar Aminaei ¹

Shokrollah Pouralkhas ²

Ebrahim Danesh ³

Farzad Baloo ⁴

¹ Ph. D Candidate, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.

² Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran(Corresponding author)

³ Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.

⁴ Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

چکیده English

حکایت انوشیروان و وزیر در مخزن‌الاسرار نظامی، عرصة بازنمایی قدرت، عدالت و آگاهی‌بخشی نخبگان سیاسی در بستری گفتمانی است. گفتمان غالبِ این حکایت، قدرت را زمانی مشروع می‌داند که با عدالت اجتماعی، توجه به فرودستان و آگاهیِ حاکم همراه باشد. در این گفتمان بزرگمهر به عنوان وزیری فرزانه و کاردان نقشی کلیدی دارد؛ او با زبانی ادبی و در عین حال انتقادی انوشیروان را از خواب غفلت می‌رهاند و می‌کوشد تا قدرت را به سمت مسئولیت‌پذیری و عدالت‌محوری سوق‌دهد. نظامی گنجوی نیز در مقام سوژه‌ای آگاه، با تکیه بر آموزه‌های قرآن کریم و کاربست شگردهای بلاغی، اندیشه‌های ایده‌آلیستی این روایت را چنان می‌پروراند که نقد قدرت با بیدارسازی نخبگان و ترسیم الگوی آرمانیِ حکومت درمی‌آمیزد. پژوهش حاضر به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با استفاده ازنظریّه میشل فوکو در حوزة تحلیل گفتمان حکایت مذکور را با تمرکز بر دال‌های کلیدی «پادشاه»، «وزیر»، «عدالت»، «فقیر» و «قدرت» بررسی‌کرده، دریافته‌است که نظامی با بهره‌گیری از ابزارهای ادبی چون طنز و کنایه، و اشارات دینی، وزیر(بزرگمهر) را در مقام نیروی آگاهی‌بخش و مصلح معرفی‌می‌کند که می‌تواند ساختار قدرت را نقدکند و پادشاه را از خودکامگی و بی‌عدالتی برهاند. در این حکایت، عدالت شرط بنیادین مشروعیت قدرت معرفی می‌شود و بازی‌های زبانی به‌عنوان ابزارهای بازاندیشی و اصلاح ساختار قدرت عمل‌می‌کنند.

کلیدواژه‌ها English

گفتمان

قدرت

عدالت

فوکو

مخزن‌الاسرار

نظامی