بررسی فرایند افعال در سی غزل عطّار (از منظر زبان‌شناسی نقش‌گرای هلیدی)

حمدی دورباش, روح انگیز; وفایی, عباسعلی

doi:10.22034/jmzf.2026.246031

بررسی فرایند افعال در سی غزل عطّار (از منظر زبان‌شناسی نقش‌گرای هلیدی)

مقالات آماده انتشار

نویسندگان

روح انگیز حمدی دورباش ¹

عباسعلی وفایی ²

¹ دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

² استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

10.22034/jmzf.2026.246031

چکیده

زبان شناسی نقش گرای هلیدی یکی از رویکرد های جدید زبان شناسی است که زبان را در سه محور فرانقش اندیشگانی، فرانقش بینافردی و فرانقش متنی مورد مطالعه قرار می دهد. آنچه که مدّ نظر این پژوهش است فرانقش اندیشگانی است که از دو بخش تجربی و منطقی تشکیل شده است. کاربر زبان برای انتقال معنی مورد نظرش فعلی را بر اساس معنای ذهنی خود بر می گزیند. مطابق این دیدگاه با بررسی افعال و فرایندهای به کاررفته می توان از تجارب و تفکّرات جهان بیرون و درون شاعر یا نویسنده آگاه شد. بر همین اساس در پژوهش حاضر در ساخت معناییِ فرانقش اندیشگانی فرایندهای فعلی موجود در سی غزل از غزلیّات سه‌گانة (عاشقانه، عارفانه و قلندرانه‌) عطّار با استفاده از روش های تحلیلی- آماری و منابع کتابخانه ای مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان به این نتیجه می‌رسیم که فرایندهای به ترتیب مادّی، رابطه‌ای و ذهنی دارای بیشترین بسامد و فرایندهای رفتاری، بیانی و وجودی دارای کمترین بسامد هستند. به این ترتیب با توجّه به یافته‌های پژوهش می‌توان گفت غزلیّات عطار برپایه‌ی نوعی واقع‌گرایی همراه با قطعیّت و استواری قرار دارد و نظریة هلیدی در تجزیه و تحلیل متون ادبی بسیار کار آمد است.

کلیدواژه‌ها

زبان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شناسی نقش‌گرا

فرایند فعلی

هلیدی

غزلیّات عطار