فرمالیست‌ها میان ادبیات بـه منزلـة مجموعـه آثـار ادبـی و ادبیّت در مفهوم تبدیل زبان خودکار به زبان ادبی، تفاوت قائل بودند. از نظر آنان ادبیّت متن با استفاده از شگردهای برجسته‌سازی، محقق می‌شود. شاعران نیز برای متمایزکردن شعرهای خود دست به آشنایی‌زدایی و برجسته‌سازی می‌زنند. دو روش‏ هنجارگریزی و قاعده‌افزایی از جمله این روش‏هاست که حتی نظامی و جامی، دوتن از شاعران برجستۀ ادبیات فارسی، برای برجسته‌سازی و غیرآشنا کردن اثرهای خود از آن استفاده‏کرده‏اند. حال با توجه به این موضوع، هدف پژوهش حاضر دستیابی به گونه‌ای از هنجارگریزی نظامی و جامی در مخزن الاسرار و تحفه الاحرار است. بنابراین با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‏ای به دنبال پاسخ به این سؤال‏‏ها هستیم که هر دو شاعر از کدام عامل هنجارگریزی آوایی بیشتر بهره‌گرفته‌اند؟ همچنین استفاده از شگردهای هنجارگریزی آوایی حذف، ابدال، تخفیف، تسکین، ادغام، اشباع و تشدید تا چه اندازه در حفظ وزن، و همسان‌سازی واژه‌های قافیه مؤثر بوده است؟ یافته‏های پژوهش نشان داد هر دو شاعر برای استحکام بیشتر وزن و موسیقی رعایت وزن اشعار در بحر سریع که لازمة آن سرعت و شتاب در بیان است، بیش از همه از ترفند «حذف» بهره برده‌اند. پس از آن، شگردهای «ادغام» و «تخفیف»، که هر سه، شیوة مناسبی برای کوتاه کردن مفردات است استفاده کرده‌اند. همچنین جامی «ابدال» را غالباٌ برای همسان‌سازی واژه‌های قافیه، اما نظامی برای حفظ وزن و موسیقی به کار برده است. هر دو شاعر از «اشباع» و «تشدید» به دلیل افزوده شدن بر امتداد هجاها یا تعداد واج‎‌های ابیات، کمترین بهره را برده‌اند.