Motaleat-e-zaban-e-farsi

Motaleat-e-zaban-e-farsi

An Analysis of the Relation between Language, Discourse, and Power in "Anushirvan and his Minister" Anecdote Based on the Views of Michel Foucault

Articles in Press

Document Type : Original Article

Authors
Aliasghar Aminaei 1
Shokrollah Pouralkhas 2
Ebrahim Danesh 3
Farzad Baloo 4
1 Ph. D Candidate, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran(Corresponding author)
3 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
4 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
10.22034/jmzf.2026.537482.1242
Abstract
حکایت انوشیروان و وزیر در مخزن‌الاسرار نظامی، عرصة بازنمایی قدرت، عدالت و آگاهی‌بخشی نخبگان سیاسی در بستری گفتمانی است. گفتمان غالبِ این حکایت، قدرت را زمانی مشروع می‌داند که با عدالت اجتماعی، توجه به فرودستان و آگاهیِ حاکم همراه باشد. در این گفتمان بزرگمهر به عنوان وزیری فرزانه و کاردان نقشی کلیدی دارد؛ او با زبانی ادبی و در عین حال انتقادی انوشیروان را از خواب غفلت می‌رهاند و می‌کوشد تا قدرت را به سمت مسئولیت‌پذیری و عدالت‌محوری سوق‌دهد. نظامی گنجوی نیز در مقام سوژه‌ای آگاه، با تکیه بر آموزه‌های قرآن کریم و کاربست شگردهای بلاغی، اندیشه‌های ایده‌آلیستی این روایت را چنان می‌پروراند که نقد قدرت با بیدارسازی نخبگان و ترسیم الگوی آرمانیِ حکومت درمی‌آمیزد. پژوهش حاضر به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با استفاده ازنظریّه میشل فوکو در حوزة تحلیل گفتمان حکایت مذکور را با تمرکز بر دال‌های کلیدی «پادشاه»، «وزیر»، «عدالت»، «فقیر» و «قدرت» بررسی‌کرده، دریافته‌است که نظامی با بهره‌گیری از ابزارهای ادبی چون طنز و کنایه، و اشارات دینی، وزیر(بزرگمهر) را در مقام نیروی آگاهی‌بخش و مصلح معرفی‌می‌کند که می‌تواند ساختار قدرت را نقدکند و پادشاه را از خودکامگی و بی‌عدالتی برهاند. در این حکایت، عدالت شرط بنیادین مشروعیت قدرت معرفی می‌شود و بازی‌های زبانی به‌عنوان ابزارهای بازاندیشی و اصلاح ساختار قدرت عمل‌می‌کنند.
Keywords
گفتمان
قدرت
عدالت
فوکو
مخزن‌الاسرار
نظامی
Motaleat-e-zaban-e-farsi

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 24 June 2026

  • Receive Date 27 July 2025
  • Accept Date 28 December 2025