Motaleat-e-zaban-e-farsi

Motaleat-e-zaban-e-farsi

A Deleuzian Reading of the Word “Love” in the Poetry of Ferdowsi and Hafez Shirazi

Document Type : Original Article

Author
omid roosta
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Dar-al-Hekmah Higher Education Institute, Qom, Iran (Corresponding Author).
10.22034/jmzf.2026.246650
Abstract
1. Introduction
Gilles Deleuze (1925–1995), the French postmodern philosopher, drew upon various fields of knowledge, including mathematics and biology, to explicate his ideas. Although this interdisciplinary perspective made his statements complex, it expanded the scope of critique and analysis in the humanities. “Assemblage” is one of his difficult operative concepts for liberating the word and the concept from the constraints of closure and universal meaning. Its application requires familiarity with complex terms such as becoming, rhizome, exteriority, interiority, simulation, and deterritorialization of the “I” subject. In his transcendental and empiricist philosophy, he refers to the intelligence that reaches assemblage as “sophophilia” and considers it characteristic of literature and poetry.
With the aim of creating new opportunities in literary criticism and familiarizing the reader with the creativity of poets at both the surface and underlying levels of poetry, the present article examines the assemblage of the word “love” in the poetry of two poets belonging to the Khorasani and Iraqi styles, namely Ferdowsi and Hafez. By posing the questions of what kind of assemblage characterizes love in the poetry of the two styles, and which components have caused and developed this assemblage, the article offers a new understanding of their formal and substantive subtleties and capacities.

2. Methodology
The present study, adopting an interdisciplinary approach and based on the method of content analysis, addresses the comparison and juxtaposition of the assemblage, or agency, and the semantic field of the word “love” in the poetry of Ferdowsi and Hafez Shirazi. In order to become acquainted with Deleuze’s ideas and apply his approaches in the analysis, the study has drawn upon library-based documentary research.

3. Discussion
The word “love” and its derivatives in the poetry of Ferdowsi and Hafez possess different phases and semantic spaces. An examination of this difference from the perspective of Deleuzian assemblage demonstrates that the meaning of love in Ferdowsi’s poetry is confined to the lived experience of the heroes of the Shahnameh. Its language is referential, expressive, and signifying; the narrator’s being in the third person and his status as an omniscient narrator restrict the poetry and its meaning to the territory of the “I” and to the subjectivity of individual experiences. The totality of these characteristics makes every attempt to discover the meaning of the word “love” in the Shahnameh dependent upon an arboreal approach; an approach in which the word is dependent upon and fixed within an ordinary and universal meaning, grounded in “being” in the material world and benefiting from “desire” and its machinic exteriority.
This is while the word “love” in Hafez’s poetry has an evental nature and possesses no particular spatial location; like a nomadic gypsy or an itinerant tribesperson, constantly on the move, it avoids settling and remaining fixed within a particular word and meaning, and appears at every moment in a different manifestation and meaning. From the perspective of Deleuzian assemblage, this homelessness of the word “love” in Hafez’s poetry results from its rhizomatic nature, eventality, interiority, simulation, and deterritorialization from the “I” subject. Consequently, Hafez’s poetry becomes a discourse of multiple forms of intelligence and thought, freed from linear referentiality of meaning, description, narration, and direct signification, and acquires a dynamic assemblage. Furthermore, the assemblage of love in Hafez’s poetry gives rise to the creation of creative worlds of meaning. Its existence is liberated from closure and confronted with the uncertainty of meaning. Its propositions extend beyond mere narration. Its plane transcends the three dimensions of reference, expression, and signification and becomes an event composed of different meanings.

4. Conclusion
The outcome of the discussion and analysis presented in this article is that Deleuze’s assemblage-oriented readings, together with his interdisciplinary guidelines and approaches, provide a new space for the criticism and stylistic analysis of literary works. Within this space, the discussion of the subtleties and capacities of these works becomes broader, and literature, particularly poetry, acquires a more comprehensive definition beyond expressive and rhetorical constructions and metrical and rhythmic forms. This is because Deleuze’s philosophy is grounded in postmodern thought and in the removal of all restrictions from the critical analysis of language. Without the presence of such a deconstructive philosophy, language remains confined within the constraints of reference, expression, and signification, and its power to create meaning is marginalized.


 کتاب­‌شناسی  
الف: کتاب­‌ها
1)      آشوری، داریوش (1379)، عرفان و رندی در شعر حافظ، چ2، تهران: مرکز.
2)      ابتهاج، امیرهوشنگ (1378)، حافظ به سعی سایه، چ6، تهران: کارنامه.
3)      احمدی، بابک (1398)، هایدگر و تاریخ هستی، چ9، تهران: مرکز.
4)      اهور، پرویز (1368)، حافظ آیینه­دار تاریخ، تهران: شباویز.
5)      براون، ویلیام (1398)، اَبَر سینما، ترجمة اکرم ورشوچی فرد و پیام زین العابدینی، تهران: پارسه.
6)      پین، مایکل (1390)، لکان دریدا کریستوا، ترجمة پیام یزدانجو، چ3، تهران:مرکز.
7)      حافظ شیرازی، شمس­الدین محمد (1393)، شرح شوق، شرح و تحلیل سعیدحمیدیان، چ3، تهران: قطره.
8)      .................. (بی­تا)، دیوان شعر، به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، چ1، تهران: زوّار.
9)      خرمشاهی، بهاءالدین (1382)، حافظ حافظة ماست، تهران: قطره.
10)  دلوز، ژیل و فلیکس گتاری (1403)، فلسفه چیست، ترجمة محمدرضا آخوندزاده، چ9، تهران: نی.
11)  ....................(1392)، کافکا به سوی ادبیات اقلیت، ترجمة حسین نمکین، تهران: بیدگل.
12)  ................... (1394)، نیچه و فلسفه، ترجمة عادل مشایخی، چ4، تهران: نی.
13)  ................ (1389)، مارسل پروست و نشانه­ها، ترجمة الله شکر اسداللهی تجرق، تهران: علمی.
14)  ................. (1374)، «اندیشة ایلیاتی»، سرگشتگی نشانه­ها، نمونه­هایی از نقد پسامدرن(مجموعه مقالات)، ترجمة لیلی گلستان، گزینش و ویرایش مانی حقیقی‌، تهران: مرکز.
15)  دیو، ریدار (1396)، دلوز، ترجمة فریبرز مجیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
16)  ریکور، پل (1398)، ایدئولوژی، اخلاق، سیاست، ترجمة مجید اخگر، چ2، تهران: چشمه.
17)  ساجدی، طهمورث (1391)، از ادبیات تطبیقی تا نقد ادبی، (مجموعه مقالات)، چ4، تهران: امیرکبیر.
18)  ستاری، جلال (1374)، عشق صوفیانه، تهران: مرکز.
19)  شرت، ایون (1396)، فلسفة علوم اجتماعی قاره­ای، ترجمة هادی جلیلی،چ6، تهران: نی.
20)  شمیسا، سیروس (1381)، شاهدبازی در ادبیات فارسی، تهران: فردوس.
21)  صفا، ذبیح­الله (1390)، حماسه­سرایی در ایران، چ5، تهران: فردوس.
22)  فتوحی ، محمود (1399)، صد سال عشق مجازی، چ2، تهران: سخن.
23)  ............................. (1385)، بلاغت تصویر، تهران: سخن.
24)  فردوسی، ابوالقاسم (1394)، شاهنامه، گزارش و برگردان عزیزالله جوینی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
25)  فوکو، میشل (1393)، تئاتر فلسفه، ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، چ4، تهران: نی.
26)  کولبروک، کلر (1387)، ژیل دلوز، ترجمة رضا سیروان، تهران: مرکز.
27)  کهون، لارنس (1384)، از مدرنیسم تا پست مدرنیسم، برگرفته­ای از ضد ادیپ: کاپیتالیسم و شیزوفرنی، ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،چ4، تهران: نی.
28)  گلن، وارد (1402)، پست مدرنیسم، ترجمة قادر فخر رنجبری، چ8، تهران: ماهی.
29)  لاگوست، ژان (1393)، فلسفه در قرن بیستم، ترجمة رضا داوری اردکانی، چ10، تهران: سمت.
30)  مالپاس، سایمون (1403)، پسامدرن، ترجمة بهرام بهین، چ3، تهران: ققنوس.
ب: مقاله‌­ها
1)       بهرامی، راضیه و عبدالله نصرتی (1395)، «بررسی تطبیقی عشق در غزلیات مولانا، سعدی و حافظ»، فصل­نامة بهارستان سخن، سال13، شمارۀ 34، صص  1-24.
2)      جمشیدی، زهرا (1397)، «تأملی بر خویشکاری­های زن در ایران باستان، با نگاهی به شاهنامة فردوسی»، فصل­نامة بین­المللی علمی تخصصی مطالعات زبان فارسی(شفای دل)، سال اول، شمارۀ2، صص 1-16.
3)      چوبک، پریا و همکاران (1400)، «واکاوی نگرش دلوز دربارة هستی انسان و نسبت آن با مخاطب در هنر تعاملی» پژوهش­های فلسفی دانشگاه تبریز، سال15، شمارۀ 34، صص  83-99.
4)     حیاتی، کریم، ذاکری، احمد (1395)، «جلوه­های تمثیلی عشق تراژیک در شاهنامه»، فصل­نامة تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی-واحد بوشهر، شمارۀ29، صص  57-76.
5)     رامین­نیا، مریم (1394)، «رویکرد ریزوماتیک و درختی: دو شیوة متفاوت در آفرینش و خوانش اثر ادبی»، فصل­نامة ادب­پژوهی، شمارۀ32، صص  31-61.
6)      شکورزاده، پریسا و همکاران (1401)، «مفهوم معنا در منطق معنای دلوز»، پژوهش­های فلسفی دانشگاه تبریز، دورۀ16، شمارۀ40، صص  407-428.
7)      شیروئی، محمد، مدرسی، فاطمه (1397)، «کردارهای شاهان در شاهنام فردوسی»، فصل­نامة بین­المللی علمی­ـ­تخصصی مطالعات زبان فارسی (شفای دل سابق)، سال اول، شمارۀ1، صص 79-103.
8)     صادقی، مریم، عزیزمحمدی، فاطمه، یاراحمدی، مژگان (1402)، «بررسی مفاهیم هویت و شدن در رمان همه چیز از هم می­پاشد اثر چینوآچه­به از منظر تئوری دلوز»، مجلۀ پژوهش ادبیات معاصر جهان، دانشگاه تهران، دورۀ28، شمارۀ1، صص 343-368.
9)      ضیمران، محمد (1383)، «ژیل دلوز و فلسفة دگرگونی و تباین»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شمارۀ 80 ـ 81، صص 48-57.
10)    عسکریان چایجان، هاجر، شادمنامن، محمدرضا، جهاندوست، سبزعلیپور،  احدزاده، سیدسعید، آریان، حسین (1401)، «تطور ماهیت معشوق در شعر  فارسی از سبک خراسانی تا سبک هندی»، فصل­نامة بهارستان سخن، دورۀ 19، شماره 56، صص 169-194.
11)    فتح طاهری، علی، پارسا، مهرداد (1395)، «هستی، زمان و سینما بررسی  تأثیرهای برگسون بر فلسفة سینمایی ژیل دلوز»، نشریة هنرهای زیبا، هنرهای نمایش و موسیقی، دورۀ 21، شمارۀ 1، صص 35-50.
12)   کارگر، شهرام، زارع، میثم، شعبانی، بهرام (1399)، «نقش نور در مفهوم­سازی عشق در  غزلیات حافظ»، دوفصل­نامة ادبیات و پژوهش­های میان­رشته­ای پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 2، شمارۀ 3، صص  211-234.
13)  گرجیان، فرشته (1404)، «بررسی جلوه­های عشق در شاهنامة  فردوسی»، نشریۀ مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، دورۀ11، شمارۀ2، صص  83-102.
14)  مقدس، محمدمهدی، باقرشاهی، علی نقی (1402)، «تحلیل و نقد  سنتزهای زمانی دلوز»، نشریۀ غرب­شناسی بنیادی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 14، شمارۀ 1، صص  35-59.
ج: منابع لاتین
 
1)      Deleuze, G. (1990), Logic of Sense, translation: Mark Lester, New York: Colombia University.
2)      Deleuze, G. (1995), Negotiations, translation: John Carroll,Cambridge: University Library press.
3)      Deleuze, G. (1994), Difference & Repetition, Translated by John Protevi,  New York: Columbia University Press.
4)      Deleuze, G and F, Guattari. (1987), A Thousand plateaus: Capitalism and Schizophrenia, translation and foreword by Brian Massumi , Minneapolis London:  University of Minnesota press.

  • Receive Date 24 February 2026
  • Revise Date 12 May 2026
  • Accept Date 06 June 2026